تغییرات اجتماعی در اندیشه سید جمال‌الدین
21 بازدید
ناشر: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
نقش: نویسنده
سال نشر: 1389
تعداد جلد : 1
وضعیت چاپ : چاپ شده
نحوه تهیه : فردی
شماره چاپ : 2
زبان : فارسی
فعالیتها و آثار اندیشمندان شیعی در باب احیای اسلامی سه مرحله اساسی را به وجود آورده ‌است: مرحلة بیداری. در این مرحله جوامع اسلامی حیات تازه‌ای را آغاز کرد. مرحلة شکل‌دهی به اندیشة اجتماعی ـ سیاسی مسلمانان است؛ بدانگونه که امکان پایداری و استقامت در برابر تمامی مکتبهای مادی را به مسلمانان آموخت. و مرحله انقلاب و تشکیل حکومت. این تحقیق درصدد بررسی یکی از اندیشمندان مرحلة اول یعنی سیّد جمال‌الدین اسدآبادی است. از این رو هدف این مطالعه بازسازی معما و مسألة سیّد جمال‌، در مدل چهار جانبة توماس اسپریگنز است که در آن مسائل و آسیبهای جامعة معاصر سیّد، عوامل و علل آن مسائل، راهکارهای حل آن مسائل و سرانجام طرح و ترسیم جامعه و وضعیت مطلوب در نظر وی به خوبی از یکدیگر تفکیک می‌گردد. برای فهم اندیشة تغییر در افکار سیّد جمال‌الدین اسدآبادی اولین سؤالی که باید به آن پرداخت، این است که «مشکلات جامعه از نظر سیّد چیست؟» و چه نارسایی و بی‌نظمی مشخصی را می‌خواهد درمان کند؟ به نظر سید بحرانهایی که موجب شده‌اند،‌ وی درصدد شناخت، کشف علل و یافتن راه حل آنها برآید، به صور فرهنگی، سیاسی و اجتماعی ظاهر ‌شده بودند. از آن جا که سید در صدد تغییر اوضاع و احوال موجود است، شرایطی را نامنظم و نامطلوب تشخیص داده بود، لذا منطق مشاهده حکم می‌کند که زمینة مشاهده نیز بررسی گردد. در این مرحله دو سؤال مطرح می‌شود: نخست این که اگر این اوضاع نامطلوب است، دلایل آن چیست؟ و دوم این که اگر این اوضاع نامطلوب است، آیا بحرانها و بی‌نظمی‌های اجتماعی (اوضاع نامطلوب)‌ مطرح شده، ریشة سیاسی، یا فرهنگی و یا اجتماعی دارد؟ افزون بر این سیّد باید کشف کند که آیا ریشة مشکل عام و اجتماعی است و یا این که مشکل انفرادی است و صرفا تأثیرات ذهنی و فردی مصلح اجتماعی است. در نظر سیّد علت دردها و آسیبهای جوامع اسلامی، علت جمعی است نه علت فردی؛ غیرطبیعی است نه طبیعی. وی ریشة دردها و مسائل را در اموری می‌داند که به جامعه مربوط می‌شود و بنابر این عام است. در نظریة تغییرات اجتماعی سیّد باید به دنبال نظریة «هنجاری» و «تجویزی» وی بود. نظریة هنجاری یا تجویزی نظریه‌ای است که به ما می‌آموزد که چه باید بکنیم و مدعی است که وظایف، تکالیف و آرمانها را ‏می‌داند. تجویزهای سیّد جمال مثل توصیة‌ همة مصلحان اجتماعی تا حد زیادی به نسخه پزشک شباهت دارند. تجویزهای سیّد احکام اخلاقی مطلق نیستند، بلکه توصیه‌هایی هستند برای افرادی که برای سلامت خود ارزش قائلند، اینها نظراتی دوراندیشانه هستند. راه‌های درمان نابسامانی‌ها و بیماری جوامع اسلامی عبارت است از: بازگشت به قواعد و اصول دین خویش، اجرای دقیق احکام آن، هدایت و ارشاد مردم به سوی حقایق آن دین؛ ایجاد آزادی و رفع ظلم؛ تشکیل جبهة اتحاد اسلامی؛ احیای اصل فراموش شدة «جهاد»؛ جامعه‌پذیر کردن صحیح یا تعلیم و تربیت اسلامی مسلمانان. مشاهدة بی‌نظمی معنی‌اش این است که نظامِ منظم و سالم می‌تواند وجود داشته باشد. به عبارت دیگر، چون سیّد جامعة بحران زدة اسلامی را «بی‌سازمان» می‌دید، باید نشان دهد که جامعة اسلامیِ سازمان‌یافته چه نوع جامعه‌ای است. سیّد جمال تصویر جامعة خود را با مشاهدة شکست‌های جامعه‌اش و سپس با تصور کردن جامعه‌ای که این شکست‌ها در آن وجود ندارد، ترسیم می‌کند. او با مشاهدة جنگ، جهانی پر از صلح؛ با مشاهدة نادرستی، حقیقت؛ با مشاهدة نفرت، اخوت؛ با مشاهدة جدایی‌ها، اتحاد؛ و با مشاهدة سرکوبی، آزادی را می‌بیند. به هر حال سیّد جمال جهان بازسازی شده‌ای را که ارائه می‌دهد به شدَت با وضع موجود تفاوت دارد. اما در مورد روش تحقیق باید گفت: از آنجا که جمع‌آوری اطلاعات در این تحقیق از طریق فرآیند آماری به دست نیامده است، تحقیق از نوع تحقیقات کیفی به حساب می‌آید. طبق این تعریف، تحقیقات مبتنی بر روش کتابخانه‌ای را می‌توان از تحقیقات کیفی به حساب آورد. طبق تعریف تحقیق کتابخانه‌ای، ابتدا به مطالعة آثار سیّد جمال‌الدین پرداخته و از این طریق اطلاعات مورد نیاز را جمع‌آوری نموده‌ام. به عبارت دیگر ابتدا به روش «مطالعة پژوهشی» دست به جمع‌آوری اطلاعات زده‌ام. بعد از مرحلة جمع‌آوری اطلاعات، باید مجموعة اطلاعات جمع‌آوری شده، طبقه‌بندی شود تا از حالت پراکندگی و گستردگی خارج شود. سپس باید اطلاعات جمع‌آوری شده با توجه به ضابطه‌هایی مورد ارزیابی بیرونی و درونی قرار گیرد تا اعتبار و حجیّت آنها مشخص گردد و در پایان باید بر اساس این اطلاعات استدلال و استنتاج کنیم و نتایج و برداشتهای خود را ارائه نمائیم؛ یعنی به سؤالات تحقیق پاسخ دهیم. مرحله بعد، نقد و ارزیابی اطلاعات جمع‌آوری شده است. در تحقیق حاضر ما بیشتر بر نقد درونی، یعنی تعیین معنا و مفهوم اطلاعات می‌پردازیم؛ چرا که نقدهای بیرونی توسط دیگران بر روی آثار سیّد جمال‌الدین انجام گرفته است. در نقد درونی فهم مفردات، ترکیبات و جملات، گردآوری شواهد و قرینه‌ها، یافتن شواهد و در کنار هم قرار دادن اطلاعات مشابه مورد توجه بوده است. سرانجام دست به تفسیر و استنباط زده‌ام. در نهایت،‌ این جستار کوشش کرده است که واضح‌تر از خود سیّد روند و شکل اندیشة او را توضیح دهد. اما برای درک اهمیّت و محتوای نظریة اجتماعی هیچ روشی جای مطالعة مستقیم آثار را نمی‌تواند بگیرد. لذا اگر کسی قصد درک تمام اندیشة اجتماعی سیّد را دارد، باید به آثار اصلی وی مراجعه کند.
آدرس اینترنتی